سازنده باید یک نقشه راه به ما بدهد
در ابتدای مهر 93 وزير نفت، دستور تشکيل کارگروهي براي پيگيري و به نتيجه رساندن ساخت گروه کالاهای مورد نياز صنعت نفت را صادر و دکتر محمدرضا مقدم، معاون پژوهش و فناوري وزارت نفت را بهعنوان ریيس اين کارگروه تعيين کرد.بيژن زنگنه، خطاب به مقدم نوشت، با اشاره به تصميمات اخذ شده به منظور عقد قراردادهاي لازم براي ساخت گروههاي مهم کالايي مورد نياز صنعت نفت و اجماع بر ضرورت تشکيل کارگروهي صاحب اختيار براي پيگيري و به نتيجه رساندن نهايي اين فرآيند، وي را بهعنوان ریيس اين کارگروه تعيين کرد. بر مبناي دستور وزير نفت، نمايندگاني از شرکت ملي نفت ايران، شرکت هاي ديگر اصلي وزارت نفت حسب مورد، شرکت پشتيباني ساخت و تهيه کالاي نفت تهران و محمدتقي امانپور، مشاور وزير از جمله اعضاي اين کارگروه هستند. طبق دستورالعمل زنگنه این کارگروه باید تا پایان آذر ماه در یک کار جهادی سازندگان داخلی را شناسایی و حتی اسناد مناقصه را نیز در بین آنها توزیع کرده باشد. به همین دلیل برای اطلاع از آخرین فعالیتهای صورت گرفته به دفتر رییس این کارگروه در طبقه 14 وزارت نفت رفتیم و در میان رفتوآمد بسیاری از عوامل مرتبط با این فعالیت با دکتر محمدرضا مقدم به گفتوگو نشستیم.
- در ابتدا از وضعیت ساخت کالاهای مورد نیاز در صنعت نفت بگویید. آیا در دورههای قبل هیچ همتی برای این امر صورت نگرفته است؟ حالا امروز به صورت جهادی باید این کار توسط جنابعالی و سایر همکارانتان جلو برود.
از ابتدای انقلاب و ابتدای دهه 60 شمسی گروههای خودکفایی در صنایع کشور تشکیل شد و اتفاقا خیلی هم در ساخت تجهیزات و قطعات کمک کردند، بعد به تدریج ساخت داخل به شکلهای مختلف، حرفهای مختلف و تلاش فراوان در تحریمها به دلایل نبودن کالاها بار دیگر اوج گرفت. ولی همیشه ما در این زمینه با دو مشکل جدی مواجه بودیم که نتوانستیم از همه منابعمان خوب استفاده بکنیم. نقش صنعت نفت در بخش سرمایهگذاری توسعهای در کشور بیبدیل است. اگر بررسی کنید سرمایهگذاری در این بخش از سرمایهگذاری عمرانی در کشور بالاتر است. 60 تا 70 درصد هزینه هر یک از پروژههای نفت به کالا اختصاص دارد. در مقابل یک چنین بازاری ما میتوانیم امتیازات مختلفی بگیریم. از جمله انتقال تکنولوژی در ایجاد زیر ساختها لازم و کسب تجارب و خودمان به نوعی صاحب فناوری بشویم نه استفادهکننده از فناوری. استفاده از فناوری همین خرید تجهیزات است اما تولید فناوری یک مقوله دیگری است. باید بتوانیم طراحی محصول بکنیم. قدرت طراحی محصول برمیگردد به ساختار و سازماندهی دانش بنیادی فناوری که با توسعه علم از طریق توسعه فناوری به نوعی میشود طراحی محصول را عوض کرد. اما کشورهایی که عمدتا خریدار محصول هستند استفادهکننده از نتایج دیگران هستند. باید سعی کنیم این فاصله پر شود.
- یکی از سوالات و دغدغههایی که همواره برای سازندگان داخلی مطرح است ورود شرکتهای خارجی به بازار ایران است. آیا جایی برای آنها میماند؟ آیا محصولات آنها در برابر کیفیت کالاهای خارجی از نظر شما مورد تایید و خرید قرار میگیرند.
واقعیتاش این است خیلی از این سازندگان داخلی در دوران تحریم توانستهاند بسیاری از کالاهای مورد نیاز ما را بسازند. مثلا برخی از تجهیزات سرچاهی و درون چاهی الان در داخل کشور ساخته میشود. اما بحث این است که این ساخت از چه بلوغ تکنولوژی برخوردار است.در دنیا از ابتدای دهه 70 میلادی در آمریکا ارزیابی بلوغ تکنولوژی یا فناوری یک محصول،ارزیابی بلوغ یک سازنده تحت یک چارچوب رگولاتوری مورد ارزیابی قرار میگیرد. در یک کار روشمند که میگوید سطوح مختلف یک کالا باید چه مراحلی را طی کند تا به بلوغ تکنولوژی برسد تا تجاریسازی بشود. ساختن این سامانه كار سادهاي نيست و احتياج به يك نظام نوآوري ملي دارد. خيلي از دستگاهها بايد وسط بيايند. الان تا دلتان بخواهد ما قانون داريم، حمايت هم خيلي زياد است. اسناد بالادستي فراواني داريم ولي چرا آنها يكپارچه كار نميكنند؟ براي آنكه آن نظام نوآورانه ملي كارش اين است كه بين بنگاههاي توليد كننده، بين دانشگاه، بين قوانين و مقررات، بين بنگاههايي كه پول ميآورند و ريسك ميكنند و از اين گونه نوآوريها حمايت كنند را در حال حاضر نداريم. متاسفانه نظام نوآوري ملي نداريم. در نتيجه يك سازنده ما وقتي قطعه يا دستگاهي ميسازد خيلي
نميشود جايي اندازهگيري كنيم اين كار بلوغ فناورياش كجا است. در چه مرحلهاي است؟ حالا جايي كه هست بقيه سيستم چگونه از آن حمايت ميكند كه اين فناوري را به بلوغ برساند.يكي از اين حمايتها انتقال فناوري است و طبيعي است وقتي كه ما بهصورت نامشخص ميرويم با يك شركت خارجي قرارداد ميبنديم و هيچ دستورالعمل مشخصي براي انتقال فناوري نداريم، هدفمند نیست خوب برای خیلیها سوال پیش میآید.
- در حال حاضر وزارت نفت برای این نیازی که در خود میبیند نگاهش را به توانمندی داخلی دوخته است. در این زمینه بیشتر توضیح میدهید.
همیشه در طی این سالها این فکر چه ناقص یا کامل به شکلهای مختلف بوده تا به هر جهت بتوان صنعت نفت را به توانمندی داخلی متکی بکنند. به آن دانش بنیادی فناوری دسترسی پیدا کرده و بتوان محصول مورد نیاز خود را خودمان طراحی بکنیم. یعنی قدرت طراحی محصول پیدا بکند نه استفاده کننده. فقط در سطح دانش عملیات نماند و فقط راجع به همین ده قلم کالایی که اعلام شده توسط سازندگان داخلی ساخته شود نماند. ببینید یک اتفاق خیلی خوبی که اخیرا افتاده ما یک ضعف بزرگ صنعت نفت داشتیم آن هم این بود یک روش جامع پیش روی تمام شرکتها قرار نداشت. بخشهای مختلف صنعت نفت مثلا حوزه پژوهش و فناوری با یک نگاه، حوزههای معاونت مهندسی با یک نگاه دیگر و شرکتها هر یک با نظر و سلیقه خود برای ساخت تجهیزات قدم برمیداشتند و این هم تنوع وسیعی را سمت سازندههای داخل برده است. اصلا یک روش عالمانه روشن هیچ وقت تعریف نشده بود. همه حول حوش یک روشی که شنیدهاند، دور از هم بصورت جزیرهای کار میکردند. در ابلاغیه وزیر نفت ما را به یک سازمان دهی مجدد فرا خواند. این عادت متفرق کار کردن در یک وزارتخانه بسادگی جمع نمیشود.
- جایگاه کارگروه در سطح وزارت نفت کجا است؟ آیا تصمیمات شما و همکارانتان قدرت اجرایی دارد؟
ما الان با یک روش کاملا مشخص طبق ابلاغیه اعلامی از سوی وزیر مشخص کردهاند روش کار با 24 وظیفه مشخص شده است. تصمیمات این کارگروه مانند تصمیمات هیاتمدیره شرکت ملی نفت برای آنها و شرکتهای تابعه شرکت ملی نفت لازمالاجرا است. بنابراین هم قدرت تصمیمگیری خوبی در آن کارگروه به وجود آمده، هم یکپارچه است و اینکه روشمند است حالا شاید بگویید مهمترین بحث روش چیست.
- بفرمایید.
طبق دستورالعمل در مرحله اول فراخوان داده شد تا سازندگان داخلی برای 10 قلم کالای اعلامی ثبت نام و توانمندیهای خودشان را اعلام کنند. بعد از 4 بار فراخوان، ارزیابیها توسط کارگروهایی در شرکت کالای تهران انجام شد.
- بر مبنای چه مدلی این ارزیابیها انجام شده است؟
بله. بر مبنا یک مدل ساده امتیازی ارزیابی شده است. به این دلیل که ما هم نخواستیم در این مرحله کسی را حذف کنیم به طور عمده سعی کردیم تجمیع بیشتری از سازندهها را داشته باشیم. در جلسه قبل کارگروه اسامی کل سازندگان که صلاحیت نسبی اولیه را داشتند جمعآوری شد. البته به موازات آن از روز اول مشارکت متقاضی (شرکتهای تابعه وزارت نفت) در این کار اصل بود. از روز اول اساس کارمان را تکیه روی متقاضی گذاشتهایم چون او باید هم تقاضا را اعلام کند و هم کالا را تحویل بگیرد و هم مصرف کند. باید از آنها میخواستیم که اعلام نیازشان را در دو سطح به ما بدهند. این اطلاعات به سازنده کمک میکند تا بداند نیاز ما چقدر است و بتوانند برای آن برنامهریزی کند.
- یعنی شما میخواهید با گرفتن اعلام نیاز از شرکتهای تابعه مقدار نیاز را به سازندگان اعلام نمایید.
نه.ببینید به سازنده میتوان اطلاعات و علامتهای غلط یا درست داد. ما اصلا بحثمان با سازنده این نیست که بخواهد به بازار داخل تکیه کند. اصلا فقط یکبار ما دست سازنده را میگیریم بهعنوان توانمند سازی، بحث ما اصلا حمایت است و الا خرید کاملا کارش مشخص است.این کار خرید نیست این کار حمایت از سازندگان داخلی است.
- شما دارید به او موجودی و اعلام نیاز کالاهای خود را اعلام میکنید.
این تقویت است.برای اینکه تقویت بکنیم بازار را درمقابل تکنولوژی گرفتهایم و این بازار را داریم به او میدهیم اما بازار را در دو سطح که یک سطح آن آگاهی است. سازندههای ما خیلی علاقهمندند پول خرج کنند وقت بگذارند تازه معلوم نیست اطلاعات خوبی در اختیارشان قرار بگیرد.ما به آنها میگوییم بازار داخل ایران چیست. به شرکتها گفتهایم با یک افق 5 ساله نگاه کنند، پروژهها و طرحها عملیاتی را بررسی کنند و اعلام کنند.
- برای خرید 5 ساله چه بخشی را برای تضمین از سازندگان در نظر گرفتهاید.
ما بالاخره محدودیتهای بودجه و تحریم را داریم و پروژههای ما اینطور نیست که سر وقت بودجه اش تامین بشود و بلافاصله اجرا بشود. ببینید مثلا یکی از شرکتها به ما گفت: ما هر سال 2 میلیارد دلار پول میخواهیم اما فقط نصف آن تامین میشود. گفتیم شما ببینید همین مقدار هم برایتان تامین میشود. ما همراه یک تلرانس در بودجه از شرکتها خواستهایم با حداقل و بودجهای که تحقق آن قطعی است یک برآوردی را به ما بدهند و ما این اقلام را در کنار همان اقلام اول تجمیع میکنیم و اسم آن را میگذاریم خرید تضمینی و این تضمین را به سازنده میدهیم که ما این حداقل را از شما میخریم. تا به حال هیچ طرحی برای تجمیع 5 ساله کالا در صنعت نفت کشور نداشتهایم. البته تا مرحله عقد قرارداد برای این کارگروه تعیین تکلیف شده است.
- شما صحبت از تضمین خرید را به سازندگان اعلام میکنید اما تجربه نشان داده در سالهای گذشته بسیاری از این سازندگان داخلی باوجود تمهیدات و سرمایهگذاریهای انجام شده مشکل عدم خرید از سوی شرکتهای زیر مجموعه وزارت نفت را دارند و باید به دنبال خریدار کالاهای خاص خود باشند.
خوب ما تجمیع نیازهایمان را برای چه داریم انجام میدهیم.ببینید یک سوال میپرسید که جواب من را نمیگیرید.ما این همه وقت گذاشتهایم که تمام نیازها را مثلا در لوله یا انواع شیرآلات تجمیع کنیم. اگر بهترین پیشنهاد برای تولید محصول فناورانه داخلی طی یک پروسه از سوی سازنده داخلی داده شود حتما سفارش کار را به او میدهیم. ما دیگر سلیقهای کار نمیکنیم. در سمینار روز 28 آذر در پژوهشگاه صنعت نفت با دعوت از همین سازندگانی که ثبت نام کردهاند تمام شرایط و وضعیت را برای سازندگان اطلاعرسانی میکنیم. روش ارزیابی مان از مناقصه گران چطوری است.قرارداد مناقصهمان چیست. کالاهایی را که تجمیع شده مقدارش چقدر است. همه اینها را هم اطلاعرسانی میکنیم. دیگر همت خودشان است.فکر میکنم کار کنونی بهعنوان کارگروه ساخت داخل در دستهبندی کالاها و اعلام آن به سازندگان بازار در طول تاریخ هیچ شرکتی به این شکل تصمیم نگرفته که بتواند با حمایت یکپارچه از 10 قلم کالای اساسی صنعت نفت را مورد حمایت قرار بدهد.
- در حال حاضر تعدادی از پیمانکاران در صنعت نفت به هیچ عنوان از سازندگان داخلی خرید کالا انجام نمیدهند و هیچ گونه فشاری و ممارست جدی از سوی وزارت نفت صورت نمیگیرد.آیا بهتر نیست به جای تشکیل این گونه کار گروهها یک دستورالعمل به مجریان پروژهها در شرکتهای زیر مجموعه نفت میدادید تا از ظرفیتهای بازار داخل کالا خود را تامین کنند.
کاری که ما در این کار گروه انجام میدهیم جدا از تضمین خرید برای 5 سال از سازندگان داخلی باید در بین آنها انتخاب اصلح هم داشته باشیم.در مرحله دوم فعالیتمان باید بیاییم و بین سازندگانی که حداقل صلاحیت را دارند مناقصه برگزار کنیم. مناقصه ما ارزیابی فناورانه است میبینیم قدرت بلوغ ساخت و قدرت بلوغ محصول چطور است. آن وقت وقتی تشخیص دادیم در کجاست یک امتیاز ویژه به سازنده تعلق میگیرد. اگر کسی از این مراحل عبور کرد آن وقت پاکت پیشنهادی سایر سازندگان در مناقصه باز میشود. این ارزیابی شکلهای مختلف دارد ما تا دو سال هم مهلت میدهیم که یک کالای فناورانه مورد نظر صنعت نفت را تولید کند. حتی ممکن است در همین مقطع هم کسی بتواند کالای فناورانه مورد نظر مصرفکننده را تولید کند. حتی ممکن است با کمک یک شرکت خارجی به این مرحله از کار رسیده باشد. یا اصلا در این مرحله کپی کرده باشد و این کپی هم الان مورد مصرف باشد. اما سطح بلوغ فناوری آن برای ما مطرح است که کی میتواند به قدرت طراحی برسد؟ تا خود طراحی محصول کند.این الزام دوم ما است که سازنده باید یک نقشه راه به ما بدهد، ظرف دو سال بتواند به قدرت طراحی یعنی به یک برند داخلی تبدیل کند. شاید همین امروز هم بتواند با کمک یک شریک خارجی زیر برند او محصول تحویل بدهد که این یک امتیاز است. این است که در چه زمانی میتواند آن را تبدیل بکند به خود اتکایی و خودکفایی برند ایرانی و آن توانمندسازی که لازم است اتفاق بیفتد.
- برخی از زیرمجموعههای شرکت نفت با وزارت در جلسههای کارگروه شما حضور ندارند آمار و اطلاعات مورد نیاز توسط ایشان ارائه نمیگردد. چگونه میتوان در مدت زمان مشخص اطلاعاتتان را دستهبندی بشود.
من عرض کردم مجموعهای که یک عمر متفرق کار کرده تا بخواهد بیاید روش مند و واحد کار کند مقداری طول میکشد. اما با همدلی کامل به آن شکلی که ابلاغیه وزیر نوشته است بهصورت جهادی سعی کردهایم کار را جلو ببریم. یعنی این عدم همکاریها بخشی به دلیل این است که شرکتهای زیرمجموعه وزارتخانه اولویتهای دیگر هم دارند. ولی واقعا به نظر من مدیران عامل در شرکتهای مختلف همت کردند و الا ما ظرف سه ماه نمیتوانستیم به این نقطه از کار برسیم. الان شکل قراردادمان تقریبا برای سازندهای که قدرت توانمندی داشته و بتواند نگاه فناورانه به محصول خود داشته باشد آماده است. اسناد مناقصه تقریبا تمام است ارزیابی و مدل آن برای اینکه تشخیص دهیم سطح بلوغ فناوری کجاست آماده است. اسناد همکاری با سایر نهادها که وظیفه اصلی آنها این نوع حمایتها است مثل معاونت فناوری ریاست جمهوری آماده شده است.
درج شده در شماره 80 ماهنامه صنعت و توسعه – دی ماه 1393
