آخرین نسخه اولویت بندی پروژه ها

 یکی از مشکلات عمده دولت مردان کابینه یازدهم از همان ابتدا که راس کار آمدند، وجود چندین هزار پروژه در کشور است که یا شروع نشده یا نیمه کاره باقی مانده اند. بررسی پروژه هایی که در دولت دهم کلید خورده یا از دولت نهم به جای مانده بودند نشان می دهد که این روزها بیشتر این پروژه ها نیمه کاره مانده و رها شده اند. سهم صنعت نفت از این همه پروژه ناتمام چقدر است؟ هم اکنون سفره بزرگی از پروژه های نفتی در وزارت نفت پهن است و همه طرح هایی که کلنگ احدا ث شان به زمین زده شده در انتظار تامین اعتبار برای اجرا هستند، برخی طرح ها شروع شده اند و برخی هم هنوز اجرا نشده و به دلیل کمبود اعتبار متوقف شده اند. در نگاه اول این تصور پیش می آید که شاید ناتوانی پیمانکاران دلیل رهاسازی و نیمه کاره ماندن۵ ۸درصد پروژهای عمرانی و نفتی باشد اما بررسی های بیشتر نشان می دهد که بیشتر این پروژه از کاهش یا کمبود اعتبارات و منابع مالی رنج می برند. ورشکست شدن پیمانکاران، خوابیدن پروژه های نفتی و گازی در طول سالهای گذشته، افزایش قیمت های عمومی و رکود شدید تولید درست در شرایطی رخ می دهد که دولت نهم و دهم می توانست با تنها نصف درآمدهای نفتی خود بسیاری از مشکلات اقتصادی کشور را حل کند.

در حال حاضر وزارت نفت برای پايان دادن به معضل صدها پروژه نيمه كاره ای كه بدون توجه به تامين منابع مالی كلنگ زده شده اند،اقدام به اولويت بندی پروژه های عمرانی با هدف افزايش ظرفيت توليد و صادرات نفت خام و ميعانات گازی، توسعه ميادين مشترک و تكميل پنج فاز اولويت دار پارس جنوبی كرده است.

اولویت بندی بودجه برای پروژه ها

در سا لهای اخير كلنگ پروژه های عمرانی متعددی بدون توجه به محدوديت های منابع مالی، بدون انجام كار كارشناسی و با سلیقه شخصی مديران وقت به زمين زده و اجراي بسياري از آنها آغاز شده است. «عبدالرضا اسدی »، معاون سابق نظارت بر بهینه سازی مصرف انرژی و ارزشیابی طرح ها از مدیریت برنامه ریزی تلفیقی شرکت ملی نفت ایران پیش از بازنشستگی در ماه گذشته به شانا می گوید: «در شرکت ملی نفت ایران حدود 3هزار پروژه با مجموع اعتباری بالغ بر 137میلیارد دلار وجود دارد که برخی از آنها شروع نشده اند و مابقی نیز در حال اجرا بوده یا مراحل پایانی خود را می گذرانند. »

پیش از این هم یکی از مدیران نفتی گفته بود: «در وزارت نفت با وضع خاصی مواجهیم،از یک طرف برای اجرای پروژه های در دست اجرای شرکت ملی نفت به بیش از 260 میلیارد دلاراعتبار نیاز داریم برای این که قرارداد آنها بسته شده است و از سوی دیگر به دلیل شرایط خاص کشور برای تامین مالی و اعتباری این همه پروژه، با کمبود اعتبار مواجهیم. »

ایجاد پروژه های تولیدی، پشتیبانی وخدماتی متعدد در شرکت ملی نفت ایران در سال های اخیر و نیاز آنها به منابع مالی قابل توجه، برای شروع فعالیت های اجرایی یا ادامه کار و از طرفی تامین نشدن منابع مالی پیش بینی شده و همچنین سررسید تسهیلات دریافتی، موجب شد تا هیات مدیره شرکت ملی نفت ایران به منظور کاهش اثرات نامطلوب کمبود منابع مالی، موضوع سهمیه بندی سرمایه ای(غربالگری) طرح ها و پروژه ها را با هدف تخصیص بودجه به پروژه های اولویت دار و کسب بیشترین ارزش افزوده در دستور کار مدیریت برنامه ریزی قرار دهد.

اگرچه در آغاز اجراي اين پروژه ها، تبليغات گسترده اي صورت گرفت و برنامه زمان بندي محدودي براي افتتاح آنها در نظر گرفته شد،اما با گذشت زمان و با تشديد تحريم ها و محدود شدن منابع مالي بتدريج روند اجراي طرح هاي عمراني كند شد.

وزارت نفت دولت يازدهم در آغاز كار خود با صدها پروژه نفتي و گازي مواجه شد كه نيمه كاره باقي مانده و پيشرفت اندكي داشتند و مشخص نبود كه ساخت آنها چه زماني به پايان مي رسد؛ بنابراين، اين وزارتخانه براي اختصاص بهينه منابع محدود مالي و تسريع در بهره برداري از پروژه هاي عمراني، اقدام به اولويت بندي پروژه هاي نفتي و گازي كرده كه بر اين اساس، تكميل پروژه هايي كه بيش از۸۰ درصد پيشرفت دارند در اولويت كاري سال۱۳۹۳ قرار دارند.

درآمدهایی که هزینه نشده است

براساس آمار و شواهد دولت نهم و دهم ۳ برابر دولت های پیش از خود درآمدهای نفتی داشته است. این یعنی دولت محمود احمدی نژاد پول دارترین دولت پس از انقلاب بوده است. براساس گزارش های سالانه وزارت نفت مجموع درآمدهای دولت نهم و دهم ازصادرات نفت بیش از 500 میلیارد دلار بوده است. این حجم از درآمدهای دلاری پول زیادی را به جیب های دولت ریخت که با آن می شد زیرساخت های اقتصاد کشور را مستحکم تر و آن را صرف پروژه های عمرانی کرد. خرج کرد درآمدهای نفتی در پروژه های عظیم عمرانی و پس انداز این پول به عنوان پشتوانه اقتصاد و پروژه های سازندگی کشور اصلی ترین عملی است که در کشورهای نفت خیز دیگر با درآمدهای نفتی انجام می شود. طبق برنامه پنجم توسعه، باید سالانه 50 میلیارد دلار در صنعت نفت، گاز و پتروشیمی سرمایه گذاری جدید انجام شود که این مهم، متاسفانه تحت تاثیر رخدادهای سیاسی در سال های گذشته باعث بلاتکلیفی کارفرمایان، پیمانکاران دولتی و شبه دولتی به صورت معلق، فقط درحد آمار روی کاغذ باقی مانده است. پو لدارترین دولت در تاریخ ایران اما با این درآمدها چه کرد؟ پاسخ به این سوال را باید با بررسی وضعیت پروژه های عمرانی و سازندگی کشور به دست آورد. اگر در طول سال های گذشته پروژه های عمده، صنعت نفت پیشرفتی از خود نشان نمی دهند می توان فهمید که این درآمدها صرف اموری شده است که رشدی برای اقتصاد کشور نداشته است و می توان گفت : درآمدهای نفتی کشور در این سال ها دود شده و به هوا رفته است.

اتمام پروژه به عنوان طرح های مهر ماندگار

«طرح های مهرماندگار » را می توان آخرین برگ دولت مردان دهم در تلاش برای اتمام پروژه های نیمه تمام دانست. در حالی که دولت دهم حدود یک سال از پایان کارش باقی مانده بود، طر حهایی راب ان ام مهرماندگار معرفی کرد تا بتواند کارنامه فعالیت های خود را قابل قبول تر کرده و پروژه های نیمه کاره را به سرانجام برساند. در همین میان برخی طرح های بنزین سازی و البته اتمام برخی فازهای نیمه تمام پارس جنوبی نیز دیده می شد که به زعم خود آن را تا آخرین روزها راس کار بودن خویش به پایان می رساند.

از سوی طراحان این عنوان، یکی از رویکردهای توسعه گرایی دولت دهم با هدف تسریع در خدمت رسانی، عدالت محور و اعتلای اقتصادی کشور پس از سال ها در مسند بودن مورد توجه قرار گرفت. در شرکت ملی نفت ایران نیز 26 پروژه برای طرح های مهر ماندگار تعریف شد و با تعیین ردیف بودجه مجزا قرار بود حداکثر تا خردادماه سال1392 با استانداردهای کیفی و کمی لازم به بهره برداری برسانند. اما در بررسی بسیاری از این پروژه ها با گذشت یکسال از خرداد 1392 هنوز به بهره برداری نرسیده است و به قولی «خرما بر نخیل و دست ما کوتاه از آن .»

افتتاح نصفه و نیمه در فا زهای مختلف پارس جنوبی!

بر گ های تقویم حکایت از پایان روزهای صدارت دولت مردان دولت دهم در مرداد سال گذشته را می دهد اما مدیران وقت برای نشان دادن فعالیت و توانمندی های خود حتی تا ساعتی قبل از تحویل دولت از افتتاح پروژه های تکمیل نشده دست بر نمی دارند.

در روز نهم مرداد یعنی سه روز قبل از مراسم تحلیف ریاست جمهوری جدید ایران در حالی که حفاری چاه های فاز های 15 و16 پارس جنوبی هنوز به پایان نرسیده است و در بهترین حالت مهندسان بخش حفاری در آب های خلیج فارس چندین ماه دیگر زمان احتیاج دارند اما به صورت فرمایشی و نمایشی پالایشگاه این فاز به صورت نیمه کاره افتتاح می شود. بعضی ناظران و کارشناسان از تکرار تجربه افتتاح چندباره فازهای9 و 10 پارس جنوبی با توجه به کامل نبودن طرح توسعه فازهای 15 و 16 در آن روز ها سخن می گویند، چنانکه درصد پیشرفت حفاری فازهای 9 و 10 پارس جنوبی در روز افتتاح این فاز به ترتیب تنها 30 و 15 درصد بود.

این فازها در شرایطی وارد مرحله پیش راه اندازی می شود که تحریم های شدید تامین منابع مالی و مهم تر از آن قطعات پیچیده مورد استفاده در پارس جنوبی را بخصوص در دو سال اخیر با مشکلات قابل توجهی مواجه کرده است. مدیران شرکت های کارفرما و پیمانکاران این میدان دلیل اصلی تاخیر در بهره برداری از این فازها را تشدید تحریم ها اعلام می کنند.

کافی است اندکی به آرشیو رسانه ها در روزها و ماه های مختلف انداخت تا دید که چندین بار و به هر مناسبت مختلفی اندک پیشرفتی در پروژه های پارس جنوبی روبان افتتاحی بریده شده است اما باید نوشت در دولت های محمود احمد ینژاد هیچ یک از فازهای پارس جنوبی تکمیل نشد ولی جشن راه اندازی برگزار شد.

تایید 751 پروژه برای اختصاص اعتبار پیشرفت فیزیکی پروژه های در حال اجرا و نیمه تمام در شرکت ملی نفتا یران به طورمتوسط بین 5 تا 99درصد و شامل انواع پروژه های تولیدی، پشتیبانی و خدماتی است. با این حال، محدودیت منابع مالی باعث شد کارگروه اولویت بندی و غربالگری طرح ها و پروژه های سرمای های شرکت ملی نفت ایران از میان 3000 پروژه، 77 طرح و 751 پروژه را برای تخصیص اعتبار تایید کند. «در شرکت ملی نفت ایران پروژه های نیمه تمام رها نمی شوند، ولیب ه دلیل مشکلاتی نظیر محدودیت منابع مالی ممکن است کار به کندی پیش رود. » براساس سخنان اسدی، اولویت اعتبار برای اجرای طر حها و پروژه های در دست اجرای شرکت ملی نفت به پروژه های5 تا 0 8 درصد نفت اختصاص می یابد.

دلیل فراگیری پروژه ها بین 5 تا 80 درصد هم آن است که برخی پروژه ها در میدان های مشترک در حال اجرا هستند،از سوی دیگر به دلیل ماهیت فعالیت شرکت ملی نفت ایران هیچ پروژه تولیدی متوقف نمی شود، منتها بسته به اهمیت طرح، امکان دارد در اولویت تخصیص اعتبار قرار نگیرد. اولویت بندی طرح ها و پروژه های سرمایه ای شرکت ملی نفت ایران هم با هدف استفاده بهینه از منابع سرمایه گذاری موجود و جلوگیری از تصویب و اجرای طرح ها و پروژه ها، بدون توجیه فنی واقتصادی یا بدون اولویت اجرایی و عملیاتی صورت گرفته است.با اولویت بندی طرح ها، با صرف کمترین زمان و منابع انتظار می رود هزینه ناشی از تاخیر تکمیل پروژه ها کاهش یابد.

دعوت از سرمايه گذاران خارجی

مقابله با تبعات تحريم،افزايش ظرفيت توليد و ميزان صادرات یکی از سياست هاي وزارت نفت در سال ۱۳۹۳ به شمار مي رود. بيژن نامدار زنگنه وزير نفت، با تب يين سياست هاي اين وزارتخانه مي گويد: پروژه هاي صنعت نفت براي جذب سرماي هگذاري داخلي و خارجي اولويت بندي مي شوند. وي خاطرنشان مي کند: بايد در سال هاي آينده يصد ميليارد دلار با استفادها ز منابع داخلي و خارجي در صنعت نفت و گاز سرمايه گذاري شود. زنگنه با بيان اينكه تاكنون در بخش هاي نفت و گاز و پتروشيمي بيش از ۱۴ ميليارد دلارا ز منابع صندوق ها براي اجراي پروژه ها اختصاص يافته است، مي گويد: سياست وزارت نفت تعيين پروژه هاي اولويت دار است تا با دعوت از سرمايه گذاران داخلي و خارجي اين پروژه ها را اجرايي كند.

توسعه ميادين مشترک

از حضور وزیر نفت در جلسه با اعضای کمیسیون انرژی مجلس خبر مهمی به بیرون درز کرد که سالها بسیاری ا ز اهالی این صنعت به دنبال تحقق آن بودند. زنگنه به نمایندگان این کمیسیون دستور توقف طرح های توسعه ای میادین مستقل را داد. وزارت نفت، توجه ويژه اي به صيانت از حقوق ايران در ميادين مشترك كرده كه در اين راستا، توسعه ميادين مشترك گازي و نفتي واقع در جنوب و غرب كشور در اولويت قرار گرفته است علاوه بر پارس جنوبي، ميادين مشتركن فتي و گازي ديگري نيز در خليج فارس، درياي عمان، غرب کارون و جنوب غربي كشورمان وجود دارد كه تاخير در بهر هبرداري از آنها باعث عقب ماندن از همسايگان و هدر رفتن سرمايه هاي ملي مي شود، بنابراين، وزارت نفت توسعه آنها را در اولويت قرار داده است. طبق دستور بیژن زنگنه تمام قراردادهایی که مجموعه وزارت نفت با پیمانکاران برای توسعه میادین مستقل داشت فسخ شده به جز میادین مستقلی که قبلا به تولید رسیده و توقف تولید آن توجیه فنی و اقتصادی ندارد یا میادین مستقلی که پیشرفت اجرایی توسعه آنها به حدی است که توقف آن برای کشور مقرون بصرفه نیست و وزارت نفت خسارت های فسخا ین قراردادها را به پیمانکاران پرداخت م یکند. دراين راستا، اسحاق جهانگيري معاون اول رئيس جمهوري از تصويب سرمايه گذاري ۷ ميليارد دلاري مازاد درآمد نفت و گاز در ميادين مشترك خبر مي دهد. مازاد منابع ارزي ناشي ازا فزايش قيمت و مقدار صادرات نفت خام و ميعانات گازي نسبت به مباني محاسباتي موضوع بند(۳) قانون بودجه، پس از كسر سهم صندوق توسعه ملي در سقف ۷ ميليارد دلار در سال ۱۳۹۲صرفا براي سرمايه گذاري در طرح هاي نفت و گاز با اولويت ميادين مشترك در اختيار شركت ملي نفت ايران قرار مي گيرد.

چگونه یک پروژه با چند میلیارد هزینه افتتاح نمی شود؟

مدیریت پروژه در مگا پروژه های صنعت نفت مبحث بسیار مهم و کلیدی است که دست اندرکاران این صنعت کلیدی می بایست طی سال ها آدم ها و نیروهای مخصوص این کار را تربیت و آبدیده نمایند. متاسفانه در حال حاضر بسیاری از مهندسان این صنعت مدیریت پروژه نمی دانند و تنها فرآیند را می شناسند. به اعتقاد زنگنه: باید مسیر انجام یک پروژه به طور کامل بررسی شود تا دلایل کامیابی یا ناکامی آن مشخص شود و برای آن راهکاری اندیشیده شود. پروژه هایی که در حال حاضر در کشور اجرا می شوند، آموزش خوبی برای مدیریت پروژه است، با اشاره به هزینه هایی که در هشت سال گذشته برای برخی پروژه ها شده است، می گوید:اگر فرصت لازم را داشتم حتما در این زمینه تحقیق می کردم که چگونه می توان پول را برای انجام یک پروژه هدر داد یا چطور می توان یک پروژه را با 3برابر قیمت تمام کرد.

وزیر نفت در جمع دانشگاهیان که توقع از دریافت ردیف از پژوهش های این وزارت خانه را داشتند افزود: همین طور تحقیق می کردم که چطور می توان برای یک پروژه 3 میلیارد دلار خرج کرد ولی آن را به نتیجه نرساند. یا این که چطور می شود در یک پروژه 7 سال پول خرج کرداما افقی برای آینده اش وجود نداشته باشد. وی با بیان این که باید به دنبال دلایل این موضوع گشت،افزود: چرا دانشگاهیان به این موضوع نمی پردازند؟ بالاخره همه این دعاها برای آمین است و همه هزینه ها برای افزایش ظرفیت تولید است. زنگنه با اشاره به این که طی سال های گذشته ده ها میلیارد دلار برای برخی پروژه ها هزینه شده است، افزود: این همه هزینهب رایا ین پروژه ها عایدی نداشته است.

ضعف مدیریت را پشت بی پولی مخفی نکنند

به اعتقاد مدیر عامل شرکت نفت و گاز پارس جنوبی، علی اکبر شعبانپور بسیاری از شرکت های داخلی دلیل تاخیر در اجرای پروژه ها را نداشتن منابع مالی عنوان می کنند. اما از نظر او مظلوم ترین فاکتور در پروژه های نفت پول است. شعبانپور با تاکید بر حمایت از تجهیزات ساخت داخل می گوید: «اگر شرکت های ایرانی مدعی اجرای پروژه هستند ما این شرکت ها را برای انجام پروژه به مجریان معرفی می کنیم. کیفیت، زمان و هزینه برای انجام پروژ ههای صنعت نفت بسیار حیاتی است، شرکت های ایرانی باید یاد بگیرند تا پروژه ها را در مدت زمان مشخص و با کیفیت انجام دهند. »

سهم پروژه های تولیدی از اعتبارات صنعت نفت

اجرای طرح های بزرگ لازمه توسعه صنعت نفت است، دربند 13 اصول ابلاغی اقتصاد مقاومتی نیز مسوولیت های بسیار سنگینی بر دوش صنعت نفت گذاشته شد که همه آنها درست، لازم و ضروری است. موفقیت صنعت نفت کشور به معنای موفقیت اقتصاد ملی است و تحقق اثر بخشی وکارایی زنجیره فعالیت های صنعت نفت مستلزم بسیج همه توانمندی های داخلی و بهره گیری از ظرفی تهای خارجی و به همان اندازه، استفاده از دیپلماسی انرژی در عرصه بین المللی است که هر دو باید مبتنی بر بهره گیری از روش های صحیح و روزآمدی علم و توان اجرایی است. با توجه به معیارهای اعلام شده برای اولویت بندی، سهم اعتبار کل پروژه های تولیدی در مجموعه طرح های سرمایه ای شرکت ملی نفت ایران87 درصد بوده و براین اساس حدود 97 درصد از بودجه سال 92 به آنها تخصیص داده شده است. منابع مهم تامین مالی برای پروژه های سرمایه ای شرکت ملی نفت ایران هم شامل منابع سرمایه ای داخلی، تسهیلات بانکی، صندوق توسعه و اوراق مشارکت اعلام شده است. به این ترتیب به دلیل کمبود منابع مالی، طرح های قبلی شرکت ملی نفت ایران تامین اعتبار می شود تا به بهر برداری برسد، شرکت ملی نفت ایران امسال کلنگ ساخت هیچ طرح یا پروژه جدیدی را بر زمین نمی زند مگر پروژه های اولویت دار مانند توسعه میدان گازی پارس جنوبی و میدان های غرب کارون، زیرا بهره برداری از این میدان ها از اولویت های وزارت نفت است.

 این گزارش در شماره 75 ماهنامه «صنعت و توسعه» در مرداد 1393چاپ شده است.