دنیا منتظر ارائه مدل جدید قراردادهای نفتی از سوی ایران است

از روزی که «میرزا ملکم خا ن » امضای امتیاز نامه اکتشاف و بهره برداری از منابع نفتی را از ناصر الدین شاه گرفت تا به امروز که قراردادهای نفتی وسعت چشمگیری پیدا کرده اند، بیش از 140 سال می گذرد و از این رهگذر قراردادهای نفتی به فراخور مقتضیات زمان و سیاست های کلان کشور، «امضا »هایی را پای خود دید هاند که همچنان محل چالش و نقد است. بیژن نامدار زنگنه در یكی از نخستین اقدامات خود در سومین دوره صدارتش بر وزارت نفت، دستور تشكیل «كمیته بازنگری قراردادهای نفتی » را داد. زنگنه جمعی از باسابقه ترین معاونان و مشاوران سابق خود را در زمینه مذاكرات و قراردادها به كار گرفت تا راهی نو، نگاهی نو و حرفی نو در برابر شرکت ها و سرمایه گذاران بین المللی به کار بگیرند. دكتر محمد علی عمادی رییس مركز پژوهش و فناوری شركت ملی نفت كه سابقه عضویت در هیات مدیره شركت ملی نفت را دارد و در حال حاضر نیز عضو علی البدل هیات مدیره شركت ملی نفت است؛ اكنون به عنوان یكی از اعضای این كمیته كه در مرحله نخست وظیفه، بازنگری و ارزیابی دوباره همكاری شركت ملی نفت ایران با شركت های بین المللی نفتی براساس قراردادهای بیع متقابل و در مرحله دوم، تلاش برای اصلاح چهارچوب قراردادهای كنونی یا آماده كردن مد لهای جدید به منظور پاسخگویی به این نیازها را به عهده دارد به گف تو گو نشسته ایم.

•         امروز یکی از مدیران سابق نفت در مقاله ای عنوان کرده بود: «اگر فردا تحریم ها برداشته شود آیا ما آمادگی این تغییر را داریم یا نه؟ » حال سوال من از شما به عنوان عضو کمیته بازنگری در قراردادهای نفتی ایران این است که آیا ما این آمادگی را داریم؟ آیا ما می توانیم تامین کنندگان و مجری های جدید اجرای پروژه را وارد کار دربازار ایران بکنیم یا نه فعلا به علت داشتن قرارداد با مجریان قبلی هیچ تغییری از این فرصت صورت نمی پذیرد.

همانطور که می دانید برای یک اتفاق اگر قرار است آماده بشویم باید آمادگی لازم آن را داشته باشیم. منتها تا آنجایی که من می دانم بالاخره یکسری از تمهیدات برای این کار دیده ایم.ا لبته مشکلات زیادی داریم اگر خلاصه این تحریم ها برداشته شود و شرکت های خارجی بتوانند با ما قرارداد ببندند اگر فرصت هست، تهدید خودش را هم دارد. بنابراین باید برای این عارضه آمادگی لازم را داشته باشیم. مثل اینکه شما بخواهید دریچه اتاقتان را باز کنید بالاخره هوای جدید با درجه دمای متفاوت وارد می شود و پوشش مناسب برای اینکه دچار عارضه نشوید باید داشته باشید. مه مترین مسائلی که ما داشته ایم در حوزه صنعت نفت همانگونه که مهندس زنگنه و سایر مدیران نفتی گفته اند برگرداندن جایگاه جمهوری اسامی و وزارت نفت در حوزه بین المللی یعنی میزان نقش خودمان در اوپک بالا بردن توان تولید به آن معنای واقعی که باید باشد و بخصوص در حوزه میادین مشترک بیشتر کردن منافع ملیا ز میادین مشترک است.

لذاا ز آنجایی که صنعت نفت عملا بودجه محور است ونیاز مالی بسیار بالایی می خواهد در چند سال گذشته هم ما تجربه کردیم که با اعتبارات مالی و بانکی داخلی بخشی از نیاز را تامین كردها ست فعالیتهای حوزه نفت و توسعه آن نیازمند سرمایه گذاری فناوری و توسعه ای مجموعه بین الملل است. صنعت نفت یک صنعت پویا و پیشرو است که خوشبختانه در کشور ما فعالیتهای بسیار بالایی است ولی اگر بخواهیم ما آن جایگاه قبلی را به دست بیاوریم بتوانیم در جایگاه بین المللی قد و قامت خودمان را نشان بدهیم باید یک مقدار برون نگر هم باشیم همان جوری که رهبری هم اشاره کردند در مفاد اقتصاد مقاومتی ا تکا به توان داخلی و اساسا تمرکز به روی آن ولی نمی شود از توانمندی خارجی هم غافل بود.

نخستین مساله که برای همکاران بین الملل مطرح است به طور مشخص نوع قرارداد هایی است که ما بعدا ز گفت وگو با شرکت های خارجی باید با آنها مطرح بکنیم که لازمه اش امروزه در دنیا قراردادهای برنده برنده است.منتها ما تجربه این کار را در سنوات قبل داشته ایم حدود 12 سال قبل در آن موقع در عرصه بین المللی کاملا متفاوت بود. قیمت نفت حدود بشکه ای 10 تا 12 دلار بود ورود بقیه بازیگرها در حوزه زمینه سازی برای سرمایه گذاری مثل الان نبود مجموع های مثل عراق و سایر كشورها با قراردادهای جذابی که مطرح کرده در میان نبود.

•        از چه لحاظ  می فرمایید قراردادهای بین المللی کشور عراق جذاب است. یعنی آنها امتیازات بیشتری نسبت به ما دارد که می گویید جذاب است.

ببینید ما بهترین قراردادی که در زمان خودش توانستیم مطرح کنیم و خیلی ها باور نداشتن که خوب است! قراردادهای بیع متقابل بود. که در آن زمان با مبالغی حدود 10 تا 12 دلار قیمت هر بشکه نفت و شرایط سرمایه گذاری درا یران که خیلی از شرکتها رو آوردند.ا مروزه که در خدمت شما هستیم بازخورد این مسائل و مذاکرات که با  ین شرکت ها داشته ایم وبعد از ارزیابی خودمان از آمار وا رقام آن چیزی نبود که این شرکت ها باور می کردند و برخی اصلا متضرر شدند وب نابراینا گرب ا قراردادهای بیع متقابل ما دوباره می خواستیم با این شرکت ها وارد مذاکره بشویم موفق نمی شویم. الان تعادل در بازار انرژی به هم خورده است.با توجه به اینکه ما یک مقطعی از بازار دور بوده ایم و الان فضای بازار تغییر کرده است ما باید به سویی می رفتیم که انگیزه های جدیدی برای سرمایه گذاران بوجود می آوردیم. ما در كمیته بحث های مختلفی درباره قراردادهای عراق و تجزیه و تحلیل آنها را داشتیم. آسیب شناسی که نسبت به آن داشتیم اگر قراردادهای بسته شده در کشور عراق موفق یا ناموفق بوده چرا و به چه علت بوده است. اساسا شاید آن میزانی هم که قراردادها در عراق موفق نبود بخصوص شما وقتی که این قراردادها که در عمل می آید یک شرکت بین المللی خارجی وارد خاک آن کشور می شود با کارشناسان آن ارتباط برقرارمی کند و درگیر واقعیت های اصلی مجموعه اجرای پروژه می شود. به طور طبیعی شرایط بسیار متفاوت است. چیزی که در عراق اتفاق افتاده است بیشتر هم به میزان بالاتر تولید فکر می کردند و یکی از بحث های جدی هم بحث  عدم ا منیت در آن سرزمین است وا لان هم دارد تشدید می شود اینها نكاتی است که کنار هر مجموعه قراردادی باید دیده شود. این کمیته در نهایت یک چهارچوبی را برای قراردادهای جدید تهیه کرده و خدمت وزیر نفت جلساتی را داشتیم که قرار شد که قراردادهای جدید با یک مدلی که مورد تایید دولت است وبا رعایت كلیه حقوق جمهوری اسلامی تصویب شود و الان هم با همه شرکتهای خارجی که صحبت کنید چشم انتظار ارائه مدل های جدید قرارداد از سوی IPC()LIOM CANTERK IRANIAN PETRO  هستند. قراردادهای جدید منوط به این است که این نوع قراردادهاا گربخواهد بین المللی بشود و تاثیر چندجانبه ای داشته باشد و نتایج این توافقات که دولت دارد پیش م یبرد.

•     یعنی شما می فرمایید که مثل مدل قراردادهای بیع متقابل که در دهه 70شمسی تاثیرگذار بوده است الان سایر کشورها و شرکت ها منتظر یک مدل جدید قرارداد بر مبنای برد - برد از سوی وزارت نفت ایران هستند.

بله. کاملا به رغم  بحثهایی که ما در نشست WPC روسیه داشتیم حوزه های انرژی و مسائل جدید آن از جمله SHALL GAS و کشورهای جدید آرژانتین، آمریكا كانادا اینها همه دارند بحث می ك‌نند منتها هنوز آن چشم انداز ا نرژیهای جدید غیرمعمول كه اشاره كردم با یك فاصله 6 تا 7 ساله می تواند به شكل قوی وارد بازار شود هنوز جذابیت های حوزه خاورمیانه بخصوص ایران كه دست نخورده است و پتانسیل بالایی دارد و تجربیات و آمار و ارقام ذخایر ما دارد نشان می دهد بسیار برایشان مهم است و تعیین كننده است. منتها این را با همه ابعادی كه اشاره كردم و بالاخره محدودیت هایی كه منابع مالی در دنیا مطرح است كشورا یران با توجه به شرایط ایمنی كه نسبت به سایر حوزه های منطقه برخوردار است و با یك سری از ثبات كه در آینده وجود دارد حساب جدی باز كرده اند كه این نوع قراردا دها بتواند سبب تسهیل ورود به بازار ایران گردد. اگر این مدل قرارداد ها آماده بشود و به تصویب دولت و مجلس برسد و پشتیبانی حاكمیتی رادارا باشد لازم است در یك فضای بین المللی یك نوع چراغ سبز به شركتهای خارجی داده شود تا كنار سایر عوامل فوق شرایط  را جذب نماید.

•        آیا برای شركتهای داخلی هم نقشی قائل شده اید؟

من فكر می ک‌نم این مهم ترین مساله است كه ورود كنیم. بخش های خصوصی ما دغدغه هایشان این بود كه شركتهای خارجی اگر بیایند جایگاه آنها كجاا ست؟ كجا م یروند؟ آیا شركت های بزرگ پیمانكاری ما حذف می شوند؟ خب جلسات مختلفی با این شرك تها داشتیم و از دو سوی به این قضیه نگاه شد. یكی اینكه آیا آنها در قد و قامتی هستند كه بتوانیم ما به هر حال در كنار شركت های خارجی قرارشان بدهیم و انتظار استاندارد های بالای كیفی برای توسعه میادین داشته باشیم از طرف دیگر هم در قراردادها انتقال تكنولوژی انتقال فناوری و توانمندسازی شركت های داخلی را ملحوظ كنیم كه اینها باید در قراردادها گنجانده شود. به عنوان اجبارها و الزاماتی كه ما باید از شركتهای خارجی بگیریم.

•     یعنی مثل كاری كه الان عراقی ها در میدان مشترك آزادگان انجام داده اند. آنها بهره برداری از این میدان بزرگ نفتی را به كنسرسیومی متشكل از شركت های نفتی رویال داچ شل، پتروناس از مالزی، میسان و نفت جنوب كه هر دو عراقی هستند داده اند.

ببینید همین طور كه می فرمایید برای اتفاقی كه اشاره كردم با شرایط برد - برد باشد. یك مكانیزم هایی لازم است. یكی از مكانیزم ها ساختاری است كه بعدا باید میدان را توسعه داد كه به طور طبیعی باید شركتهای ایرانی در كنار شركتهای خارجی قرار بگیرند. به نحو مناسبی هم نقش داشته باشند و هم انتقال فناوری بشود هم سرریز مدیریت دانش در شركتهای ما بروز كند. دوم به شرطی باشد كه ما در یك زمان سرمای هگذاری و كسب درآمدها و ریسكشان بتوانیم خودمان انجام دهیم و به جلو ببریم و فقط با سرمایه ها و تكنولوژی های آنها می توانیم میادین مان را توسعه بدهیم.مساله مهمی كه وجود دارد و نباید غافل شد زمانی كه دارد پیش می رود ما محدودیت های فناوری بخاطر تغییر شرایط میادین و پیر شدن آنها جدی تر می شود یعنی میادین نفتی ما پیرتر شده اند و افزایش ضریب بازیافت از ا ین میادین بسیار مهم است كه این عدد و این درصد الان عدد مطلوبی نیست، كه ما باید آن را اصلاح كنیم.

این هم قانون مجلسا ست و در قوانین مصوب مجلس در ماده 129 و 130 ، 229 برنامه پنجم توسعه آمده است. كه ما باید یك درصدا فزایش ضریب بازیافت از میادین نفتی مان كه یك عدد بزرگی می شود كه این به هر حال لازمه اش داشتن فناوریهایی است كه شركت های دیگر در میادین دیگر آورده اند و ما با كارهایی كه همراه با سعی و خطاست جلو ببریم آن را یكی از مسائل بسیار مهم ما این موضوع است. كنار آن حوزه پژوهش و فناوری است. تكنولوژ یهایی كه از دانشگاهها و از مجموعه مراكز تحقیقاتی بیرون می آید در كنار این مجموعه ها قرار میگیرد و سطح دانش تحقیقاتی كشوربالا می رود بنابراین وضعیتی كه درا ین رابطه است در تعامل با بین الملل با رویكرد توجه به داخل برون نگر بودن این فرصت ها بهترین تجارب آنها را كسب كرد و به همه اینها نگاه كرده ایم ولی اینكه تك تك این اتفاقات بیفتد و ببینیم در چه مرحله ای از ورود كامل به تصمیم گیری هستیم. باید مورد به مورد جلو برویم و طبیعتا بخشی از حداقل های بسترهای آن در چند سال گذشته در دوران تحریم فراهم است. در برخی بیشتر و در برخی كمتر.

•        یعنی شما می فرمایید این مدل های پیشنهادی تدوین شده و یا حتی تصویب شده است ولی هنوز اعلام نشده است.

كارهای زیادی شده ولی اعلام نشده گذاشتند هم تا سرفصل ها با دولت به توافق برسند بعضی از آنها در چهارچوب قانون اساسی و در مجلس نیز می بایست به تایید برسد ولی نگاه و رویكرد كلی طوری است كه چقدر و چرا این فعالیت ها را انجام می دهیم و باید نهادهای حاكمیت كشور تصمیم بگیرند.

•       پس بیشتر الان ما در بحث تصویب این قوانین در دولت و مجلس هستیم تا طراحی و تعریف قراردادهای جدید از سوی كمیته بررسی قراردادها یا رفع تحریم ها و محدودیت های موجود در صنعت نفت.

اتفاقاتی كه با هم دارد اتفاق می افتد یعنی حتی اگر این هم اتفاق بیفتد تحریم ها برداشته نشود یا برعكس اثری ندارد چون شركت ها جرات نمی کنند وارد شوند حتی اگر شرایط پیشنهادی قراردادهای ما مناسب و جذاب باشد. بنابراین ما باید قراردادهای مناسبی داشته باشیم. نسبت به سوال شما اگر تحریم ها برداشته شود و ما بتوانیم این قراردادها را آماده و به بحث و مذاكره بگذاریم، منجر به قرارداد می شود.

این گفت و گو در شماره 75 ماهنامه صنعت و توسعه در مرداد 1393 به چاپ شد.