نشانه های گشایش مشهود است
ایران با داشتن بیشترین تعداد همسایه در قیاس با سایر كشورهای جهان در موقعیتی كاملا استراتژیك در منطقه آسیا و اقیانوسیه حد فاصل قارههای اروپا و آفریقا و در همسایگی كشورهای نفت خیز حاشیه خلیج فارس كه سهم قابل توجهی از مخازن نفت و گاز جهان را در اختیار دارند، قرار گرفته و با داشتن مقام دوم از نظر ذخایر نفت و گاز در میان كشورهای جهان، در فاصله نزدیكی از اروپا، هند و چین بهعنوان مراكز عمده مصرف انرژی حال و آینده جهان قرار دارد.
این موقعیت خاص جغرافیایی، امكان سوآپ نفت و گاز از كشورهای شمالی واقع در حاشیه دریای خزر و آسیای مركزی و سایر كشورهای نفت خیز منطقه از قبیل عراق به خلیج فارس و دریای عمان را نیز فراهم نموده است كه این امر از جمیع جهات سیاسی، اقتصادی و استراتژیك واجد اهمیت است. وجود مخازن نفت و گاز مشترك با كشورهای همسایه در خشكی و دریا از مباحث مهم و مطرح در این منطقه خاورمیانه است كه با توجه به وضعیت كنونی ایران در میان كشورهای جهان و مطرح بودن بحث تحریمهای بینالمللی و سیاستهای محدودكننده و كارشكنیهای بینالمللی موجود بر علیه ایران، نیاز به توجه دقیق و در سیاست گذاریهای مناسب و كارآمد است تا در عرصه این رقابت تنگاتنگ و ناعادلانه، حداكثر منافع ممكن برای كشور تامین گردد. به همین جهت به مناسبت گذشت یكسال از فعالیتهای دولت در حوزه امور بینالملل و بازرگانی وزارت نفت به دفتر علی ماجدی دیپلمات سابق ایران در كشور ژاپن كه باعث رونق بازار نفت ایران در سرزمین آفتاب تابان شده بود رفتیم تا با او در رابطه كارهای انجام شده در این مدت به گفتوگو بپردازیم.
- آخرین سوال ما در مصاحبه قبلی با شما الان نخستین سوال من است آیا خبر انتخاب شما برای حضور در سفارت ایران در كشور آلمان واقعیت دارد یا شایعه است؟
اصل قضیه از سوی وزارت خارجه به من پیشنهاد شده است، ولی این کار فرآیندی دارد ولی خبر خیلی زود رسانهای شد. من حداقل تا آخر تابستان اینجا هستم و زودتر از این زمان نمیتوانم به آلمان بروم.
- نیت این است که در جمعبندی وزارت نفت در حوزه بینالملل و بازرگانی جمعبندی شما از فعالیتهای انجام شده در زمینه موفقیتها، تهدیدها، ضعف و قوتها چگونه بوده است؟
نگاه من بهعنوان یک کارشناس به مجموعه فعالیتهای انجام شده در حوزه سیاسی دولت یک نمره بسیار بالا است. اگر منصفانه صحبت بکنیم در سطح کلان در بخش سیاست خارجه، آقای دکتر روحانی موفق شده است جو ایران هراسی را از بین ببرد. جوی که در آن با حفظ حقوق هستهای خودش در واقع میتواند یک عنصر سازنده در تحولات منطقه و بینالمللی باشد. عامل دوم اینکه دولت جدید ثابت کرد که اهل گفتوگو و مذاکره و تعامل با جهان در عین حفظ حقوق خود است. ما در سیاست خارجه و مذاکرات پنج به علاوه یک این پیام مهم را به دنیا دادهایم که اگر دنیا بنشیند و بخواهد از یک موضع واقعی با ما به گفتوگو و تعامل بپردازد ما اهل گفتوگو و تعامل هستیم ولی خوب اگر قاعدتا کسی بخواهد زیاده خواهی کند به هر حال نمیتوانیم به توافق برسیم ولی اصل اینکه تعامل و گفتوگو با جهان را پذیرا هستیم به اثبات رسیده است. لذا این تصوری که از ایران ایجاد شده یک تصور اشتباهی بوده است یعنی در مقایسه این دولت با دولت قبلی در واقع آن تعامل سازنده و گفتوگو با جهان مجددا بعد از دوره اصلاحات زنده شده و در عمل اثبات شد که ما اهل گفتوگو و تعامل هستیم این در سیاست خارجی و نتیجه سیاست خارجی بر جهانیان اثبات شد و نتایج آن هم این بود که پس از دور مذاکرت انجام شده، با وجود چالشهای زیاد بهصورت موقتی گشایشی حاصل شده است و انتظار میرود كه به یک توافق جامع دسترسی پیدا کنیم و این توافق جامع میتواند برای ایران مفید باشد ولی اگر به توافقی هم نرسند حرکت دولت متوقف نمیشود و با آلترناتیوهایی مثل اقتصاد مقاومتی و با اجرایی شدن آن در جامعه چه تحریمها باشد چه نباشد میتوانیم كشور را اداره کنیم
- در حوزه کاری شما ایران هراسی در بازار انرژی را شاهد هستیم؟
ایران هراسی در بازار انرژی شاید به این معنا مفهومی نداشته باشد. ولی ترس و وحشت از اینکه کسی با ایران در زمینه نفت خارج از چهارچوبها و عرف بینالمللی حرکت کند با تحریمهای آمریکا مواجه میشود و ممکن است جزو لیست سیاه این کشور قرار بگیرد از قبل وجود داشته است. در زمینه نفت و گاز این جریان نه تنها متوقف شده است بلکه برعکس بهعنوان یک آلترناتیو بالقوه میتواند در زمینه عرضه نفت و گاز موثر باشد و در جامعه بینالمللی میتواند یک عرضه پایدار و ثابت ایجاد كرده و روی ایران حساب باز کرد. اگر این تحریمها لغو بشود ایران با ثبات و امنیت در منطقه خلیج فارس کمترین مشکل را دارد.
- اگر امکان دارد یک مقدار مصداقیتر صحبت کنیم و برای صحبت هایتان مثال بیاورید.
مراجعه شرکتهای خارجی به سمت ما بهترین مصداق است یعنی شرکتهایی که تا یکی دو سال پیش اصلا وارد همین ساختمان وزارت خانه نمیشدند الان برای مذاکره و رایزنی به ایران میآیند و برای فعالیت در بازار ایران اعلام آمادگی میکنند، البته هنوز قرارداد جدیدی در زمینه توسعه میادین بسته نشده ولی شركت در انتظار آن هستند كه تحریمها لغو شود و انتظارشان این است که لغو میشود و برخی از آنها حتی کارهای مطالعاتی خودشان را بر روی برخی از میادین شروع کردهاند که این هم نمونه مصداق آن است.
- یکی از وظایف معاونت بینالملل و بازرگانی وزارت نفت ایجاد ارتباط نفتی با کشورهای همسایه است در این زمینه چه اتفاقی افتاده است؟
در این زمینه در بعد سیاسی میتوانیم به حضور امیر کویت در تهران بعد از سالها، یا حضور پادشاه عمان در تهران در آغاز فعالیت دولت و شروع مذاکرات آنها با طرف ایرانی در رابطه با خرید گاز از ایران، به سبب حسن نیت سیاسی ایجاد شده است، اشاره کنیم این آغاز گامی برای حضور شرکتها و بخش خصوصی و دولتی كشورهای همسایه هم به حساب میآید. در سطح بینالملل بسیاری از شرکتهای خصوصی به خاطر ترس از تحریمها وارد روابط تجاری و اقتصادی با ما نمیشوند وقتی این مناسبات صورت میگیرد در واقع نشاندهنده آن است کشور از این فضا خارج شده و زمینه ساز مراودات بینالمللی میشود. بهعنوان مثال هم اكنون كشورهایی چون امارات، کویت و عمان متقاضی گاز ایران هستند و با کشور عراق دو فقره قرارداد منعقد که یکی در شرف اتمام است و از ابتدای سال آینده به مرحله اجرایی میرسد. قرارداد دیگر بسته به تامین امنیت عراق است كه زمینه اجرایی آن فراهم خواهد شد. همچنین قرارداد گازی با كشور پاكستان بخشی دیگر از این تعاملات بینالمللی است. همچنین ما آمادگی مذاکرات گازی با ترکیه را داریم.
- در رابطه با صادرات گاز به کشور ترکیه و شکایتهایی انجام شده در این زمینه میتوان پرسید که آخرین وضعیت پرونده به کجا انجامید.آنکارا برای تحقق درخواست خود با ادعای گران فروشی گاز از جانب ایران به داوری بینالمللی شکایت کرده است که البته وزیر نفت ایران، موفقیت ترکیه در این شکایت را بعید دانسته و میگوید ایران قطعا برنده این شکایت خواهد بود.
پرونده ایران در دیوان داوری در سوییس بررسی و ادعاهای دو طرف مطرح شده است. ادعاهای مطرح شده توسط دو کشور در دیوان داوری کافی نبوده است، دور دوم داوری طی روزهای 24 تا 26 تیر ماه امسال برگزار و مجددا طرفین مدارک و مستندات خود را ارائه میكنند. پس از استماع دلایل دو طرف، دیوان داوری برای صدور رای وارد شور میشود که ممکن است چندین زمان صدور رای بین 3 تا 6 ماه به طول بینجامد. در فاصله قبل از صدور رای نهایی هر دو کشور میتوانند با هم به توافق برسند و بگویند که دادگاه رای را صادر نکند.
- در خصوص تشکیل هیات مشترک بین تهران و آنکارا برای افزایش صادرات و کاهش قیمت گاز صادراتی به ترکیه چه اقداماتی صورت گرفته است؟
تهران و آنکارا در سال ١٩٩٦ میلادی و در جریان سفر نجم الدین اربکان رییس جمهوری سابق ترکیه به تهران قرارداد گازی را امضا کردند. با تشكیل هیات و مذاکرات انجام شده ونامههایی نیز مبادله شده است. مذاکرات ادامه دارد و افزایش صادرات گاز ایران را ترکیه به صورت کلی پذیرفته است، اما میزان آن هنوز مشخص نشده است.
- ترکیه در سالهای اخیر نسبت به گران بودن بهای گاز وارداتی از ایران انتقاد داشته است آیا بر سر قیمت به توافق رسیده اید؟
ما به ترکیه اعلام کردهایم که قیمت گاز صادراتی به ترکیه متناسب با میزان استاندارد گاز صادراتی است یعنی کشوری که گاز بیشتری صادر میکند قیمت پایینتری نیز ارائه میکند. اگر سهم ما از روسها در بازار گاز ترکیه بیشتر شود، قیمت ما نیز از روسیه پایینتر خواهد آمد. در حال حاضر، خریدار ثابت گاز ایران، ترکیه است، به طوری که بر اساس قرارداد 25 ساله، سالانه 10 میلیارد مترمکعب گاز ایران به ترکیه صادر میشود. در سالهای اخیر به طور متوسط روزانه 25 میلیون مترمکعب گاز به این کشور صادر شده، البته در مقاطعی میزان صادرات گاز به ترکیه بین هشت میلیون مترمکعب تا 27 میلیون مترمکعب در روز در نوسان بوده است. خواسته ایران برای افزایش صادرات گاز به ترکیه مورد پذیرش تلویحی مقامات ترک قرار گرفته است.
- آیا بازارهای جدید عمان، ابوظبی و کویت میتوانند جایگزین بازار گاز صادراتی پاکستان بشود؟
حجم گاز صادراتی به کشورهای یاد شده آنچنان بالا نیست که جایگزین صادرات گاز به پاکستان شود. هر کدام از این كشورها یک بازار جدید برای ما به حساب میآید. به اصطلاح هر چه منابع صادرات گاز ما متنوعتر باشد از نظر ایمنی برای ما مهمتر است ضمن اینکه به هر حال چنین ارتباطاتی به ما در همكاری نزدیك با كشورها كمك میكند. ولی آن چیزی که میتواند جانشین بازار گاز پاکستان بشود به نظر من صادرات گاز به اروپا هست یعنی یکی از بازارهای عمده و بالقوه به حساب میآید. این در حالی است كه اگر توسعه میادین ما سریعتر به نتیجه برسد و پاکستانیها امکانات دریافت گاز را آماده کنند، ایران آمادگی حضور در دو بازار اروپا و پاكستان را به صورت توامان خواهد داشت. وقتی کشور ما امکانات زیادی برای صادرات گاز در اختیار دارد خیلی مهم است یعنی الان گاز ما به ترکیه صادر میشود و آنها نیز میتوانند این صادرات را افزایش دهد پاکستان قرار داد خودش را دارد و باید زودتر دست به كار شود چرا كه هندیها مذاکرات زیادی برای صادرات گاز ایران به کشورشان داشتهاند. صادرات گاز به قاره اروپا هم یکی از آلترناتیوهای ما در این عرصه است. شاید اصلا ما نتوانیم به همه این پیشنهادها و بازارها جواب بدهیم مضافا اینکه امکان صادرات ال ان جی برای ما نیز وجود دارد. امكانات و موقعیت ژئوپلتیک ایران در حاشیه دریا موقعیت مناسبی فراهم ساخته كه اگر گاز خود را نتوانستیم صادر کنیم بهصورت ال ان جی صادر کنیم.
- هندیها جزو نخستین کشورهایی بودند که در مرداد ماه سال گذشته زودتر از خیلی از کشورها سفیر خود را به وزارت نفت ایران فرستادند آیا آنها را توانستهاید مجاب کنید که به قرارداد خط لوله موسوم به صلح بازگردد.
تا كنون هیچ علامتی از سوی هندیها برای بازگشت به این خط لوله ندیده ایم. مشکل بزرگ هندیها ما نیستیم بلکه پاکستانیها هستند آنها به دنبال این هستند که خط گاز را مستقیم از طریق خط لوله در دریای عمان و اقیانوس هند از ما بگیرند. در کشورهای حاشیه خلیج فارس هم با این مساله روبهرو هستیم. متاسفانه از نظر سیاسی ما با این تقاضا از سوی کشورهای همسایه که متقاضی گاز هستند مواجه هستیم که تقاضای انتقال گاز از خط لوله مستقل را دارند بهطوری که الان ما با کشور عراق قرارداد صادرات گاز داریم و از سوی کویت نیز این تقاضا را داریم و میتوانیم از طریق خط لوله کشور عراق نیاز کویت را تامین کنیم اما آنها ترجیح میدهند که گاز را مستقیم از ایران دریافت کنند یعنی همه کشورهای حاشیه خلیج فارس به دنبال این هستند که بهصورت یک خط مستقیم از ایران گاز بخرند.
- اینطور که معلوم است حلقه گمشده منطقه ما عدم اعتماد به همدیگر است.
البته باید بگویم بخشی از این عدم اعتماد طبیعی است و بخشی از آن متاسفانه خیر. در واقع آن چیزی که در اروپا رخ داد و گازی که از کشور روسیه به قاره اروپا میرود در واقع اروپا هم سعی میکند بخشهایی از نقشه جدید صادرات خودش را طراحی کند که کشورهای کمتری در مسیر ترانزیت داشته باشد لذا هر چقدر به منبع نزدیکتر باشید هزینه و دغدغه کمتری دارید که این طبیعی است ولی این خود هزینههای بسیار دارد که این موضوع از نظر اقتصادی غیرطبیعی محسوب میگردد ولی صورت میگیرد.
- بحث دیگر پایش و ارزیابی روند تحولات بینالملل صنایع نفت و گاز است. آیا ما توانستهایم در این زمینه مطالعاتی داشته باشیم که این گاز برای ما تا کجا صادرات خواهد داشت چه بازارهایی هدف است.
الان دنیا باید از بحثهای شل گاز و در واقع کشور ایالات متحده آمریکا در این سالها از واردکننده نفت و گاز به یک صادرکننده تبدیل میشود. در واقع داستان شل گاز و تایل اویل در آمریکا به نظرم داستان ژئوپلتیک کل منطقه از نظر سیاسی را تغییر میدهد. آمریکا دیگر یک واردکننده عمده نفت و گاز نیست بهطوری که تا همین امروز که نفت و گاز به مقدار معتنابهی وارد میکرد بزودی شاید تبدیل به یک صادرکننده بشود. البته حجم این صادرات زودتر از سال 2020 نمیباشد و این صادرات قابل افزایش است و بعد از یک مقطع این تولید و صادرات ثابت و سپس کاهش پیدا میکند. این منابع خیلی قوی و ماندگار نیستند یعنی میشود در یک دوره میان مدت روی این شل گستها حساب باز کرد اما در بلندمدت خیلی نمیشود روی آنها سرمایهگذاری کرد. ولی در هر حال وضعیت استراتژی کشور آمریکا از یک کشور واردکننده حتی در یک مقطع زمانی به کشور صادرکننده نفت و گاز تبدیل شده است و احتمالا ممکن است به مرز خودکفایی برسد.
با توجه به دارایی نفت و گاز آمریکا و کانادا و برزیل شاید این قاره از نقش واردکننده خارج شود. بنابراین تقاضای واقعی تقاضای نفت و گاز به سمت شرق قاره آسیا در درجه اول تغییر مکان میدهد همه تحقیقات نشان میدهد که شرق آسیا بویژه کشورهای چین و هند و با توجه به داستان نیروگاههای اتمی فوکوشیما در ژاپن و مسدود كردن آن از طرف دولت ژاپن، برای تامین انرژی خود به سمت نفت و گاز بیشتر از سوق خواهد یافت. در بازار اروپا هم بخش زغال سنگ بهرغم نقش آن، ولی در بخش گاز تقریبا یک رشد دو درصدی خواهد داشت یعنی میزان دریافت نفت، گاز و زغال سنگ از همه بیشتر و چشمگیرتر است و پرتفوی انرژی اروپا گاز میباشد. بنابراین یکی از بازارهای هدف ما صادرات گاز به اتحادیه اروپا میتواند باشد. نگاه اتحادیه اروپا به مجموعه پرتفویی از واردات گاز، سهمی را از کشورهای حوزه دریای خزر دریافت کند و واقعیت سرزمینی ما بهگونهای است که از یك طرف به سمت دریای خزر و سوی دیگر در آبهای خلیج فارس و دریای عمان است بنابراین اروپاییها از طریق دریای خزر میتواند به غیراز روسیه به منابع کشورهای آذربایجان، ترکمنستان و ایران دسترسی داشته باشند. در کشور آذربایجان خط لوله شاه دنیز را دارند اما میزان سرمایهگذاری برای لوله گذاریهای طولانی با مقدار حجم گاز صادراتی مقرون بصرفه نیست. میزان صادرات گاز فاز دوم پروژه شاه دنیز آنقدر نیست که با توجه به اینکه ترکیه قراردادی با شرکت سوفال بسته است یک قرارداد شش میلیارد متر مکعبی در آینده میخواهند از فاز دوم شاه دنیز گاز خریداری کنند ولی گاز زیادی باقی نمیماند که این پروژهها از این منطقه گاز را به قاره اروپا برساند. آنها روی گاز دو كشور حساب باز کردهاند در درجه اول ایران در مرتبه بعد ترکمنستان است. در هر حال ایران آلترناتیو اول هست و چون این خط از آذربایجان شروع میشود و خط انتقال گاز ما تا ترکیه میرود ما میتوانیم این خط را ادامه بدهیم یا به این خط بپیوندیم از سوی دیگر ترکمنستان هم یک خط لوله دیگر را مطرح کرده است به نام خط ترنس که از زیر آب دریای خزر به آذربایجان و ترکیه متصل بشود. که این خط لوله به خاطر عبور از داخل دریاچه غیرزیست محیطی بودن از سوی ما و روسیه با مخالفت مواجه شده است. اگر آنها نتوانند گاز را از این خط لوله ترانزیت کنند با توجه به دریاچه بودن خزر و سایر کشورها باید با این خط توافق کنند. راه پیشنهادی این است که آنها گاز خود را از مسیر ایران ترانزیت کند ولی ما ترانزیت را مناسب نمیدانیم و آماده هستیم اگر که گاز بیشتری است اول خودمان بخریم و بعد احیانا اگر اروپا علاقهمند باشد ما میتوانیم بهصورت سوآپ گاز ترکمنستان را به بازار اروپا بفرستیم.
- مساله سوآپ نفت در چه مرحلهای است؟ با توجه به شکایتهایی که از طرف ایرانی شده است.
باید گفت که در این ماهها تمام تلاش ما راضی کردن شاکیان پرونده سوآپ قبل از حکم دادگاه بود که متاسفانه حکم به محکومیت ما داده شده است. الان ما داریم مذاکره میکنیم با توجه به امکاناتی که در اختیار داریم مجددا سوآپ نفت را با کشورهای حوزه خزر راهاندازی کنیم.
- آیا آنها متقاعد شدهاند که به این بازار برگردند؟
به هر حال ما به آنها اعلام کردهایم که دولت در این قضیه جدی است و مذاکراتی برای راهاندازی مجدد این بازار داشتهایم ولی هنوز عملیاتی نشده است و دو کشوری که بیشتر از بقیه یعنی شرکتهای موجود در قزاقستان تمایل بیشتری به سوآپ نفت دارند.
- در زمینه فعالیت در میادین مشترک آیا روش جدیدی را میتوان پیشنهاد داد؟
در رابطه با فعالیت در میدان سردار جنگل حفاری داریم و در چاه اول به نفت رسیدهایم به آذربایجانیها هم گفتهایم که آمادهایم اگر در صورتی كه حاضر باشند، در حوزه البرز بهصورت مشارکتی و بهصورت بهرهبرداری یکپارچهسازی با یک بهرهبردار بهصورت مساوی از این میدان بهرهبرداری کنیم.
- در میادین مشترک راهی برای فرار از تحریم وجود نداشت. آیا این یک راهکار نبود؟
اگر راهكاری هم تا به حال بوده و به آن ورود نداشتهایم اما در حال حاضر وارد مباحث آن میشویم. خود این معاونت هم بیشترین نقش را دارد. اكنون بهصورت خیلی جدی مساله یکپارچهسازی میادین مشترک را مطرح کردهایم البته مساله یکپارچهسازی درک و فهم را میخواهد که کشورها به این درجه از بلوغ سیاسی و اقتصادی رسیده باشند که به نفع هر دو طرف میباشد بخصوص اگر تعیین خطوط شده باشد چون هم برداشت صیانتی میشود و هم اطلاعات برای بهرهبرداری یکی میشود. چون وقتی میدان مشترک است او برای خودش اطلاعات دارد و ما برای خودمان و این اطلاعات برای اینکه دسترسی داشته باشد که آیا این مخزن اطلاعات جامع و کامل است نیست در حالی که بهعنوان یک میدان در داخل کشور شما همه اطلاعات آن را بهدست میآورید و در حوزه مشترک خودش بهرهبرداری کند هیچ وقت نمیتواند اطمینان پیدا کند که این اطلاعات جامع و کامل است لذا ما این کار را شروع کردهایم اولویتبندی آن را انجام دادهایم و حداقل انتظار ما این است که در آینده با عراق تقریبا مذاکرات جدی را شروع کردهایم که بیاییم در میادین مشترک بهرهبرداری یکپارچه روی میدانهای بهرهبرداری نشده انجام بدهیم چون هر دو در شرایط مساوی هستیم ولی در سایر حوزهها که تقریبا توسعه میدانها کامل شده است شاید مذاکره برای یکپارچهسازی خیلی مفهوم نداشته باشد. اما با عراقیها وارد مذاکره شدهایم و توافقهای اولیه صورت گرفته است. معمولا کشوری که فعالیتاش در میدان مشترک جلوتر است ممکن است تن به این قضیه ندهد. یکپارچهسازی راههای مختلف دارد و اطلاعات یکپارچه جمع آوری میشود و معمولا بهترین راه آن است که یک بهرهبردار داشته باشد.
این گفت و گو در شماره 75 ماهنامه صنعت و توسعه مورخ مرداد 1393 چاپ شده است.
